Նոր կադրեր Ապրիլյան պատերազմ․ ապրիլի 2, Սեյսուլան, ազատագրված հերոսական 116 մարտական դիրքը օդից

Նոր կադրեր Ապրիլյան պատերազմ․ ապրիլի 2, Սեյսուլան, ազատագրված հերոսական 116 մարտական դիրքը օդից

Վիշապի, խոյի, ձիու պաշտամունքը հնագույն Հայաստանում

20/12/2018 19:35

Վիշապի, խոյի, ձիու պաշտամունքը հնագույն Հայաստանում

«Ազատ Ձայն»-ն իր ընթեցողին է ներկայացնում Հայկական լեռնաշխարհում կենդանիների պաշտամունքի հնագույն հետքերին նվիրված մի փոքր ուսումնասիրություն, որտեղ ներկայացվում են մեր նախնիների հավատելիքներին վերաբերող մանրամասներ:

«Հին Հայաստանում տարածված երևույթներից է եղել կենդանիների պաշտամունքը: Պաշտվում էին թե՛ ընտանի, թե՛ վայրենի և թե՛ առասպելական կենդանիները: Կենդանիներից ցուլը հիշատակվում է իբրև սրբազան անասուն, որի սպիտակը Հայաստանի և մեհյանների առաջնակարգ զոհն էր համարվոմ: Ընտանի ցուլը հավատքի համաձայն կապվում էր ծովային առասպելական ցուլի հետ: Ենթադրվում էր, թե իբր ծովացուլը ընտանի կովից է ծնվել, իսկ պայը, որն արածում էր երեների հետ, մարդուց է սերվել: Ն. Շնորհալին վկայում է, որ իր օրոք նույնիսկ քահանաները մասնակցում էին ծեսերին «Ըստ հնոյն օրինի»: Ինչպես հայտնի է 19-րդ դարի տվյալներից այդ նույն ձևով զարդարվող կենդանին եղել է լծկան եզը:

Սմբկավորներից սպիտակ ձին ու ջորին ցուլի հետ ընծայվում էին դիցարաններին: Կենդանիների հնագույն պաշտամունքի մեջ իրական կենդանին և առասպելական կեդանին անանջատելի էին ներկայացվում, օրինակ ձիացուլը, իշացուլը և նույնիսկ մարդաձին: Եզնիկը մարդկանց երևակայած առասպելական ջորիներն ու ուղտերը դևերի կերպարանափոխություններ էր համարում: Այդ դևերը երբեմն կեղծ հեծյալներ ձևանալով երեներ էին հետապնդում:

Պաշտամունքի կենդանի էր այծը: Սպիտակ նոխազը ևս դասվում էր դիցարանների զոհերի շարքը: Ղ. Փարպեցին  սպիտակ ուլի և հուր-արևի միջև ինչ-որ կապեր է ցույց տալիս: Հովհ. Մամիկոնյանի երկի մեջ գտնում ենք այծապաշտությունից ծագող Այծսան ձոր և Այծիցբերդ անունները: Թերևս այծապաշտության, այծին նվիրված հատուկ տոնական հանդեսների առկայությամբ բացատրվեր այն, որ պարսիկ ախոռապետը հայոց Արշակ Երկրորդ թագավորին վիրավորելու նպատակով «այծ-հայերի» թագավոր մականունով է կոչել:

Ձկան պաշտամունքը սակավ է հիշատակված: Մի վկայության համաձայն՝ ծովային ձուկը վիշապ է կոչվել: Տարակույս չկա, որ բանավոր խոսքի մեջ հիշատակվող ձուկ-վիշապ հասկացությունը այն հիմքն է լինելու, որով կերտվելու էին գիտությանն այժմ հայտնի ձկնակերպ քարե կոթողները, որ նույնպես «վիշապ» անունն են կրում և նվիրված են պտղաբերությանն ու բնության մեռնող և հարություն առնող աստվածությանը:

Սկսած տոտեմիզմի նախնական շրջանից, ձկան նման օձն էլ է համարվել պտղաբերության հովանավոր: Տան օձը համարվել է նաև կայքի հովանավոր, ուստի սյուների, դռների և գույքի վրա նրա պատկերները քանդակելը եղել է սովորական երևույթ: 19-րդ դարի վերջերին Արցախում պահպանվել էին երկյուղ ներշնչող օձերին ուխտի գնալու և զոհեր մատուցելու սովորություններ, իսկ Նոր Բայազետում օձի կիրակի էին պահում: Աղբյուրներում արձանագրված են ավելի ուշ շրջանի պատկերացումներ, որոնց համաձայն օձն էլ հզոր վիշապ է դիտվել: Հզոր պտուտահողմը համարվել  է օձի մարմնավորումը, որով ավելի շեշտվել է նրա վտանգավորությունը: Եզնիկը, չիմանալով այդ հավատքի նախորդ փուլերը, կարծել է թե օձի պաշտամունքը հնագույն հայերի մեջ ձևավորվել է այն ժամանակներում, երբ հայտնի է եղել, թե իբր այս սողունը կարող է կերպարանափոխվել՝ վիշապ դառնալ, որ նա ընդունակ է նհանգ դառնալ՝ ծովային հրեշ-վիշապի փոխակերպվել: Իսկ նհանգն էլ իր հերթին ծովերում կարող էր կնոջ կերպարով երևալ, փոկի վերածվել և մարդկանց խեղդել: Եզնիկը նրա տեղը դևեր է դնում:

Վիշապ-օձին հաղթահարելու միջոցը ջրհորներում՝ ճրագն է համարվել, իսկ տանը՝ հուռութները և օձին կերակուր մատուցելը: Ինչպես 19-րդ դարում, միջնադարում էլ օձի պաշտամունքը կապ է ունեցել պտղաբերության հետ: Հովհ. Մանդակունին պարզորոշ նշել է «Իժից ծնունդք զորովայնմօրն ծակեն ելանեն»: Այստեղից էլ, ըստ երևույթին, ծագել են օձաձև զարդերը և հուռութները, որ կրում էին մասնավորապես հղի կանայք: Օձի պաշտամունքով և բուժիչ հատկություններով են բացատրում այն բնակավայրերի կամ վայրերի անունները, որոնք կրում են նրա անունը: Այսպես, Օձտեղը՝ Բաբերդում, Օձաբերդը՝ Գեղարքունիքում, Օձ գետ՝ նույն տեղում, Օձունը՝ Ձորափորում, Օձ քաղաքը կամ Վիշապաքաղաքը՝ Տարոնում, որտեղ կար նաև Վահագնի մեհյանը:

Ալիշանն իր աշխատության մեջ անդրադառնալով օձի և վիշապի պաշտամունքին` գրում է. «Վիշապ սովորաբար նշանակում է «մեծամեծ» օձ և հատկապես «ջրային մեծ օձ»: Եվ գուցե անվան «ապ» վերջնամասնիկը ջրի նշանակ է, և վիշապը նման է համարվում հույների առասպելական Հիդրային, որ ապրում էր Լեռնայն կոչված լճի մոտ ու մեջ, ուներ 7, 9, 50, 100 գլուխ, որոնցից մեկը կտրելու դեպքում իսկույն մեկ ուրիշն էր բուսնում:

Հին հայկազունների ազգային դրոշը կամ նշանը վիշապի պատկերով էր, և մարերի թագավորի տեսիլքում մեր Տիգրանը հայտնվել էր վիշապին հեծած օդում արշավելիս:

Անշուշտ, սա նրա վիպասանների հանճարեղ գյուտն էր՝ որպես վիշապի այլաբանելով մարերին և նրանց բռնակալ թագավորին՝ Աժդահակին, որի անունը նշանակում է «սաստիկ խայթող (դահիճ) իժ»: Եվ ըստ ավանդության՝ Տիգրանը հաղթեց նրանց, Աժդահակին սպանեց, իսկ ըտանիքին մեծ բազմությամբ բերեց, բնակեցրեց Հին Նախիջևանի և Գողթնյաց կողմերում Երասխի եզերքում, և նրանց բնակավայրերն էլ կոչեցին մարերի ավաններ: Նույնիսկ «մար» հին հայերենում կոչվում է «օձ»: Երգում էին նաև Տիգրանի թոռ Վահագնի՝ վիշապազունների հետ կռվելու մասին: Սակայն չգիտենք, թե վիշապաքաղ կոչումը սա է նշանակում, թե վիշապից ու քաղից ձևավորված մի հրեշ, ինչպիսին եղջերաքաղն է:

Ըստ մեր առաջին պատմիչների՝ Վաղարշակի ժամանակ Հնդկաստանից եկած գաղթականները Տարոնի հիշյալ Վիշապ քաղաքն այդպես են կոչել իրենց հայրենի Վիշապ դիցի անունով, որին հայերը կոչեցին օձ: Ներկայումս թերևս այդ քաղաքի տեղը հայտնի է, բայց ամբողջովին ավերված է և ջրասույզ:

Տիգրանի՝ երկնքում սավառնող Վիշապը հիշեցնում է փոթորիկից ձևացած ձկան միջոցով վիշապ հանելը, որի հավատքը 16 դար հետո՝ քրիստոնության հառաջացած ժամանակ իսկ, կար մեր հասարակ ժողովրդի մեջ:

Սովորություն էր նաև զենքերը վիշապների արյան մեջ թաթախելը, որպեսզի վերքերը անբուժելի դառնան: Ասում են, թե այդպիսին էր նաև մեր Արշակ Ա-ի նիզակը, որը նա զարկեց-մտցրեց քարարձանի մեջ և պաշտելի դարձրեց պոնտացիների համար: «Դաշանց թուղթ»-ը հնարող հեղինակն էլ Կոստանդիանոսի ձեռքով Տրդատին ընծայում է վիշապամուխ նիզակներ:

Խոյի պաշտամունքը հնագույն ժամանակներից է մեզ հասել, դեռևս ժայռապտկերներից: Հետագայում ի հայտ եկան նաև խոյակերպ գերզմանաքարեր՝ հայտնապես հետևելով հնագույններին, որոնց տապանագրերը ընթերցված չեն կամ մեզ ծանոթ չեն: Այս ամենապատվական կենդանին, որին խնամելը մարդու առաջին արհեստն էր և արևելքի ու արևմուտքի շատ ազգերի մեջ դեռ առաջինն է, մեր երկրում էլ ընտիր ու բազմաքանակ տեսակներ ունի: Հայերը խոյին նվիրաբերել են Անահիտ դիցուհուն: «Այժյան Բայազետ բերդում, որ գտնվում է հին ժամանակներում հայոց ամենաշատ պաշտամունքի տեղերի կենտրոնում, առ այսօր մնացել է այդպիսի պատկերով մի քարե քանդակ: Տեսնողը կարող է դատել, որ որքան էլ այլաձև ու առասպելական է այդ բագինի վրա կանգնած կենդանին (թերևս բաղադրված առյուծից ու գայլից), դեռ հայտնի է դարձնում եղջերուի էությունը: Եվ եթե քանդակը ավելի անմաշ մնացած լիներ, այդ էությունը է՛լ ավելի հայտնի կդարձներ: Այդ պատկերաքանդակն էր պատվի արժանացած ու պաշտված, թե իր կերպարանած դիցը՝ միապես հեթանոսկան կրոնի մի ապացույց է»:

Հին պատմիչ Զենոբը գրում է, թե Վաղարշակը Հնդկաստանից գաղթած Դեմետրին ու Գիսանեին բնակության տեղեր տվեց Տարոնում ու Ապահունիքում՝ «հանդերձ դիւաբնակ աշտեօքն և երկարածնոտ Աւարոսիւ… և նոքա կանգնեցին կուռս ըստ պատկերին այնմիկ, զոր ի Հնդիկս Վիշապ կոչէին», որից էլ քաղաքը կոչվեց Վիշապ: Չգիտեմ՝ ինչ է այդ երկարածնոտ Ավարոսը՝ վիշա՞պ, թե՞ այս քանդակի վրա երևացող երկայնացռուկ մի անասուն»:

Աղբյուրներ՝

Վ. Բդոյան, «Հայ ազգագրություն»

Ղ. Ալիշան, «Հին հաւատք կամ հեթանոսական կրօնք Հայոց»

Եզնիկ Կողբացի, «Եղծ աղանդոց»

 «Ազատ Ձայն» լրատվականի նյութերն օգտագործելիս պարտադի՛ր նշեք սկզբնաղբյուրը նյութի հիպերակտիվ հղումով:

 

Այս թեմայով

Ֆեյսբուք

Հայագիտություն

«ՖրիՎոյսՆյուզ»ՍՊԸ

Էլ. փոստ՝ info@armfvn.com

Գովազդի համար զանգահարել՝ (+374)93789764

© All rights reserved

Գտեք Մեզ`