Աշխարհի բազմաթիվ երկրներ այցելած բլոգերի արկածները Հայաստանում

Աշխարհի բազմաթիվ երկրներ այցելած բլոգերի արկածները Հայաստանում

Հայոց հնագույն աստվածները և Սասնա ծռերի հերոսները հայկական ժայռապատկերներում

02/02/2016 22:53

Հայոց հնագույն աստվածները և Սասնա ծռերի հերոսները հայկական ժայռապատկերներում

«Ազատ Ձայն»-ն իր ընթերցողին մի հետաքրքիր հոդված՝է ներկայացնում՝ նվիրված հայկական հնագույն ժայռապատկերներին, որոնցում արտացոլված են հայոց հնագույն աստվածների և Սասնա ծռերի հերոսների կերպարները: Նյութում օգտագործվել են Հարություն Մարտիրոսյանի աշխատությունից հատվածներ, որտեղ ցույց է տրվում Սասնա ծռերի հերոսների կապը տիեզերքի և արեգակնային համակարգի հետ, նրանց լուսնային և արեգակնային գծերը՝ արտահայտված հնագույն հայկական ժայռագրության մեջ: Մեր ժայռապատկերներում կարելի է գտնել էպոսից մեզ հայտնի «Խաչ պատարագին» հիշեցնող պատկերներ կամ հայոց Վահագն աստծո վիշապի հետ կռիվը հիշեցնող պատկերներ և այլն, որոնք պատահականություն համարել չի կարելի: Ստորև ներկայացնում ենք հոդվածը.

«Պատահական չէ, որ կայծակնային և արեգակնային մարդակերպ աստվածների կռվի տեսարաններում այծապատկերը` կայծակի սիմվոլն ու նշանագիրը մղվում է երկրորդ պլանի վրա, առանձնապես շատ չի շեղվում, հաճախ էլ պարզապես բացակայում է: Չէ որ կայծակի ֆունկցիան լիովին անցնում է կայծակնային կամ արեգակնային մարդակերպ աստվածներին, որ պարզ երևում է նույնիսկ նրանց արտաքին նկարագրի մեջ: Ինչպես վերը տեսանք, կատարվում է նաև մի այլ կարևոր փոփոխություն: Թռչունի և օձավիշապի հակամարտության տեսարանները լիովին փոխարինվում են մարդակերպ աստծո և օձավիշապի կռվի դրվագներով, ըստ որում, թռչունն այժմ կորցնում է օձասպանի իր հիմնական ֆունկցիան, դառնալով օձասպան մարդակերպ աստծո կցորդ: Ուրեմն, մեր քննարկված տեսարաններում արևը, թռչունը, մարդակերպ աստվածները կատարում են նույն ֆունկցիան` պայքարում չար վիշապի դեմ, լույս, բարի ու բարիք բերում աշխարհին: Եվ այդ բոլորը կատարվում է տիեզերական կռվի մեջ` խավարի, անդրաշխարհի, քաոսային ուժի դեմ հաղթանակ տանելու գնով: Ահա սա էր արեգակ-լուսնի, արեգակ-կայծակի մարդակերպ աստվածների հիմնական ֆունկցիան: Հայաստանի նախնադարյան արվեստում հիշյալ աստվածների պատկերները հանդես են գալիս, հավանաբար, մ. թ. ա. 4-3-րդ հազարամյակներում, սակայն առանձնապես լայն տարածում են գտնում 2-1-ին հազարամյակներում, երբ զուգահեռաբար ձևավորվում ու զարգանում էին ուշ նախնադարյան և վաղ հայկական գաղափարաբանությունն ու արվեստը: Նրանք ամենուրեք հանդես են գալիս արևի ու լուսնի երկրաչափական սիմվոլների հետ միասին կամ իբրև կայծակնամարմին էակներ (առանց երկրաչափական սիմվոլների, նկ. 1), երբեմն ամբողջ ընտանիքներով, սովորական մարդակերպ, բայց շատ խոշոր ֆիգուրների ձևով` լուսատուների հսկա պատկերների ուղեկցությամբ (նկ . 2), երբեմն իբրև արևի ու լուսնի քույր ու եղբայր երկվորյակ աստվածություններ, նույնպես զույգ լուսատուների ուղեկցությամբ, երբեմն մարդակերպ մեկ ֆիգուրի մեջ ամփոփված արև-լուսին աստվածության ֆունկցիայով (նկ. 3), որ պարզ երևում է դրանց արև-լուսին երկրաչափական նշաններից, երբեմն արև-լուսին նշաններով, բայց և ճառագայթաձև` «կայծակնային» վերջավորություններով և այլն: Եթե մենք խորամուխ լինենք պատկերների ընդհանուր տրամաբանական զարգացման մեջ, ապա որոշակիորեն կնկատենք, որ սրանք կրում են վաղ հայկական աստվածների շատ գծեր, Սասնա կիսաստված-լուսատու հերոսների նման հանդես են գալիս ընտանիքներով ու սերունդներով, երբեմն իբրև երկվորյակներ, ինչպես Սանասարն ու Բաղդասարը, երբեմն իբրև մեկ էակ, որ իր մեջ համատեղում է արևի ու լուսնի, կամ արևի ու կայծակի հատկանիշները, ինչպես Վահագն աստվածը, ինչպես Սանասարն ու Դավիթը: Ըստ այդմ՝ Սասնա ծռերի նման նախնադարյան այս կերպարներն իրենց աստղերն ունեն երկնքում, որ մեկ պայծառանում են, մեկ խամրում՝ կուլ գնալով չար ուժին, օվկիանոսի հսկա օձավիշապին կամ պարզապես թշնամու բանալին: Հիշյալ արեգակնային աստվածների երկնանշան խաչերն ու ճանկախաչերը վաղ երկաթեդարյան և Վանի թագավորության արվեստի հուշարձաններում երբեմն պատկերվում են ուղղակի բազուկների տակ կամ մարմնի վրա, ինչպես Սասնա ծռերի «Խաչ պատարագին» բնածին երկնանշանները, կամ Ամիրանի երկվորյակ եղբայրների արև-լուսին նշանները` կռնակի վրա, թիերի արանքում: Հայաստանի ժայռապատկերների մեջ բազմաթիվ դեպքերում արեգակնային այսպիսի աստվածությունները երևում են իրենց կենդանական կցորդների հետ, ինչպես դա ընդունված էր ողջ Հին Արևելքում առյուծի հետ, ինչպես Սասնա ծռերի Մհեր–Միհր արեգակնային աստվածը իր անբաժան Առյուծ մականվամբ (Առյուծ Մհեր-ամառային արեգակը), ինչպես Վանի Խալդի աստվածահայրը իր առյուծի վրա կանգնած (Հայկական ժայռապատկերներում առյուծը աստծո վերևում է պատկերված, տես՝ գլխ. նկ.-Ա.Ձ.):

Վերը քննարկված մի քանի ժայռանկարներում առկա են նաև զուտ կայծակնային մարդակերպ աստվածություններ, որոնք աչքի են ընկնում իրենց մարմնի կամ վերջավորությունների «ճառագայթավոր» կառուցվածքով և միտեսակ հրացոլքի տեսարան են ներկայացնում, սրանք հաճախ զուրկ են երկնանշաններից, ինչպես հայկական Վահագն վիշապաքաղը, և կռվում են թշնամու դեմ իրենց հրե էությամբ: Սրանց արտաքին նկարագիրն էլ հիշեցնում է Վահագնի ծննդյան առասպելը:

Այստեղ Վահագնը ժայռագրային մեր էակների պես ամբողջությամբ բոց ու հուր է, կայծակ է, որ ծնվում է երկնային օվկիանոսում, տիեզերական ահեղադղորդ կռվի մեջ իբրև պատանեկիկ (երիտասարդ աստված` ինչպես խուրրիական Թեշուբը, հին արևելյան տարերքի բոլոր աստվածները, որ կռվում էին հների և առանձնապես օվկիանոսի հրեշի դեմ), որ կրակե մազեր և բոցե մորուս ուներ և վազում էր կրակի (կայծակի) պես և իր կրակի ուժով սպանում երկնածովի հրեշ վիշապին: Նույն ձևով Սանասարն է սպանում ծովի վիշապին իր հրե էությամբ: Հայ առասպելաբանության այս երկու պատկերներում, ըստ էության, կրկնվում է տիեզերական կռվի այն տեսարանը, որ մենք մանրամասն քննարկեցինք վերը բերված երկու պատկերախմբերում:

Սակայն, հայ առասպելական էակների և նախնադարյան ժայռանկարային կերպարների ծագումնաբանական մոտիկ աղերսները նշվածով չեն սպառվում: Նախնադարյան աստվածների կերպարների մասնակցությամբ կազմված մի քանի առասպելական պատկերներում այս դյուցազուններին ուղեկցում են հզոր թռչուններ և աջակցում նրանց հոյարարքին, ճիշտ այնպես, ինչպես արծիվն էր պաշտպանում կայծակնային վիշապասպան Սանասարի կյանքը, կամ Ագռավներ սնում ժայռում փակված Փոքր Մհերին, Ագռավալեռանը գամված Ամիրան-Պրոմեթեոսին:

Իբրև արեգակի, լուսնի, կայծակի բարի աստվածություններ, իրենց էությամբ ու կենարար բնությամբ ժայռանկարային արեգակնային կերպարները կապված են երկրագործության հետ, հովանավորում են նախնադարյան երկրագործին, բարօրություն բերում նրան: Ժայռանկարային մի խումբ կոմպոզիցիաներում այդ ֆիգուրները ներկայացված են թռչունների ու լուսատուների երկրաչափական սիմվոլների, այծանկարների հետ միասին, պպզած դիրքով երկիրը բեղմնավորելու ալեգորիկ գործողության մեջ: Պատկերներից մեկում նրանք հանդես են գալիս իբրև արևի աստվածություններ, լողակաձև սիմվոլները գլխավերևում և ճառագայթավոր վեր մեկնած թևերով: Այստեղ առկա է նաև առյուծի խոշոր պատկերը, որ արեգակնային աստծո ամռային կցորդն է:

Գեղամա լեռների մի այլ կոմպոզիցիայում, նույն ֆունկցիայով ներկայացված է արեգակնային աստվածը թռչնակերպ իր սիմվոլների հետ: Նա կարծես հերկում է դաշտը: Նա իջել է ծառերի (կամ բույսերի) մոտ, իբրև պտղաբերության աստված, ոտքերի տակ գտնվող այծ-կայծակի ֆիգուրի հետ միասին: Ստացվում է այն տպավորությունը, որ նա բեղմնավորում է և երկիրը, և ծառերը (նկ. 4):

Երկրագործական հավատալիքների հետ կապված այս տեսարաններն ու ֆիգուրները ըստ էության տեղ են գտնում նաև Վանի արվեստի հուշարձաններում, որոնց մեջ արեգակնային աստվածները հանդես են գալիս կենաց ծառի մոտ, երկիրը բեղմնավորելու ալեգորիկ գործողության մեջ, կամ էլ պատկերվում է կայծակի աստված Թեյշեբան` կենաց ծառը ձեռքին (նկ. 5): Այս բոլոր պատկերներն ակամայից հիշեցնում են Արև-Մհերին, որի քարայրում կրակ էր վառվում, ջուր էր հոսում և մուտքն էլ զարդարված էր հսկա ընկուզենու ծառով:

Ժամանակակից հետամնաց ցեղերից շատերն էլ հավատում են, որ ամեն տարի անձրևային շրջանի սկզբում արևն իջնում է սրբազան թզենու վրա` նրան բեղմնավորելու համար: Ըստ այդմ, նրանք տոնախմբությունների համար կոկոսյան արմավենուց ճրագներ էին պատրաստում և կախում թզենու ծառից իբրև արևներ: Բաբարյան կղզիներում այդ նույն տոնի համար սպիտակ բամբակե գործվածքից պատրաստում էին արևի մարդակերպ աստծո երեքմետրանոց խոշոր ֆիգուրներ, որոնք դրվում էին ծառերի մոտ, ճիշտ նույն կեցվածքով, ինչպես մեր ժայռապատկերներում պատկերված արևային աստվածները: Հնագետ Հասմիկ Իսրայելյանը սուր աչքով նկատել է, որ արև-աստծո կողմից բույսի, երկրի բեղմնավորման պատկերը իր տեղն է ունեցել նաև նախնադարյան հեթանոսական Հայաստանում և պահպանվել է «Սասնա ծռերի» բազում պատումների Պառավ Նանեի կորեկի արտի հետ կապված դրվագներում: Դրանցից մի քանիսում պատանի Դավիթն իջնում է Նանեի արտը` բազեն ձեռքին բռնած, այնպես, ինչպես ժայռանկարների հողին կամ ծառերի վրա իջած արեգակնային ոգիներն են պատկերվում հզոր երկնային թռչունների` արևի սիմվոլների հետ: Իսրայելյանը նկատել է, որ բազեն բռնած Դավիթը նման է նաև ալպիական ժայռանկարներից մեկում հանդիպող թռչնագլուխ արև-աստծուն:

Դավթի կապը Նանեի և նրա աճեցրած կորեկ-բույսի հետ ավելի ևս ամրապնդվում է նրանով, որ Նանեն ժամանակին Դավթի հոր` արեգակնային Միհր-Մհերի սիրուհին է եղել, և, ինչպես շեշտակի դիտել է ակադեմիկոս Հ. Ա. Օրբելին, իրենից ներկայացրել է հացահատիկի մի աստվածուհի, որ բավական նման է հունական Պերսեֆոնային: Ցավոք, «Սասնա ծռերի» այս դրվագներում չեն պահպանվել արևի, հողի, բույսի և մարդկանց պտղաբերման իմաստաբանական կապն արտահայտող միստերիաներ, ինչպիսիք լայնորեն տարածված էին հին քաղաքակրթության` Հայաստանի շրջակա բոլոր երկրներում:

Երկրագործական ցեղերի այդպիսի միստերիաներ լայնորեն տարածված էին նախնադարյան ողջ աշխարհում, և նրանց հիմքում ընկած էր երկրի վերարդադրող ունակության արեգակնային աստվածների և, վերջին հաշվով, իրեն` մարդու, պտղաբերման միջև գոյություն ունեցող փոխգործողության և փոխադարձ ներգործության գաղափարը: Ծիսական նման արարողությունները լայնորեն տարածված են եղել հին Շումերում, Բաբելոնում և Ասորեստանում, սակայն դրանք կատարվել են պետականացված կանոնիկ ձևերի մեջ, շքեղ տոնախմբությունների ուղեկցությամբ: Այս միստերիաներում, իբրև պտղաբերող աստծու փոխանորդ, իբրև երկրագործության հովանավոր հանդես է գալիս թագավորը, որը կապի մեջ է մտնում Ինաննա աստվածուհու հետ: Հետաքրքիր է, որ վերջինիս գիրկը համեմատվում է չհերկված դաշտի (խոպանի) հետ: Արարողությունն ուղեկցվում է երգով, որի մեջ ասվում է.

Կույս, թագավորը կհերկի այն քեզ համար,

Դումմուզին, թագավորը, կհերկի այն քեզ համար:

Ինաննա աստվածուհին պատասխանում է. «Հերկիր ինձ, իմ քաղցրանուշ էություն»:

Այս պատկերացումներն ու ծեսերը հարազատ են հելլենիստական և հնագույն հայոց միջավայրում: Սասնա ծռերի արեգակնային, կայծակնային կիսաստված դյուցազուններն ու թագավորները բազմաթիվ պատումներում ներկայացնում են մեզ իբրև հիպերբոլիկ աստվածային մաճկալներ, գերբնական չափերի, հզորության, ախորժակի տեր արարածներ, որոնք առանց լծկանի օգնությամբ, առանց ուժ ու ճիգ գործագրելու, մեծ վարպետությամբ ու արագությամբ հերկում են այնքան հողակտոր, որքան հնարավոր է միայն «քառասուն լուծ» եզով՝ «յոթ փաթ» կամ  «քառասուն փաթ» պտտելով:

. . . Բերեք քառսուն գութնի զընջիլներ

Կապեք իմ ձիու զանգաներ,

Ես ձեր շաբաթվան անելիք գութան անեմ, էրթամ:

Ինոնք էլ բերին քսան գութան, մեկ զանգուն,

Քսան էլ` էն մեկ զանգուն կապեցին

Տավիթ քառսուն տիր գնաց, եկավ, տաշտ մ’ տեղ սևցուց:

Մշակներ տարցան, ասան Տավթին.

Ետա քյո ձիու խունարն էր, քյո չէր:

Ես խոսքի վերեն Տավիթ ձիուց իջավ վար,

Քառսուն փաթ էլ ինք տարավ. . .

Այնուհետև Դավիթը մի կարաս գինի է խմում ու հրաժեշտ տալիս մաճկելներին: Այդ եթե հիշենք, որ Դավիթը արեգակնային Մհեր-Միհրի որդին էր, ինքն էլ երկնային ու երկնային մի կիսաստված դյուցազն, քուռկիկն էլ ջրածին-հրեղեն մի էակ, ապա պարզ կդառանա, որ այստեղ ներկայանում է ինքը, արևի աստվածը, իբրև հողը մշակող ու բեղմնավորող, ինչպես այդ երևում է նախնադարյան մեր ժայռանկարներում, պրիմիտիվ ժողովուրդների ազգագրության և շումերական Դումմուզի և Ինաննա աստվածների առասպելում, որի մեջ Դումմուզին գալիս է «հրեղեն Ինաննայի խոպան դաշտը» կամ պարզապես կենակցելու նրա հետ, գործողություն, որ պարզ ցույց է տրված մեր ժայռանկարներում: Ինձ թվում է, որ երկրագործական աստված- աստվածուհիների կամ պարզապես մարդկանց` սեռական կապով արտահայտված երկրի պտղաբերման գաղափարը կերպարանափողված ձևով նույնպես պահպանվել է Սասնա ծռերում: (Սա ևս ցույց է տալիս շումերի և հայկական լեռնաշխարհի կապը-Ա.Ձ.) Սասնա դյուցազունները շատ հաճախ ամուսնական առագաստ մտնելուց առաջ հանդիպում են իրենց սիրածներին, հարսնացուներին կամ կանանց բաց դաշտում, մենամարտում նրանց հետ ու հաղթում: Ըստ այդմ՝ նրանք երևում են հորիզոնում իբրև հրեղեն ձիավորներ, որ իջնում են երկնքից ու դաշտում մոտենում միայնակ կնոջը (Խանդութը- Հ.Մ.): «Եկավ ճամփու կես, տեսավ, որ մեկ ձիավոր, մեջ երկինք, մեջ գետին խառ կիգա ընդիեն»: Այստեղ կարծես կրկնվում է շումերական միստերիաների թագավորի ու աստվածուհու մերձեցման ակտը, որով պետք է բերրի դառնար երկիրը:

Ժայռանկարային «արև»-«կայծակ» աստվածներն օժտված են կարևոր մի ֆունկցիայով ևս: Դա անասունների հովանավորման ֆունկցիան է, որով ամբողջանում է աստվածների բարի էության բնական ընդգրկումը: Նրանք շատ հաճախ հանդես են գալիս կենդանիների միջավայրում, իրենց ուղեկցող թռչունների հետ, ճառագայթավոր թևերով ու ոտքերով, հմայական կեցվածքով, կամ` առանց թռչունների, կենդանիների գլխավերևում` դարձյալ հմայական կեցվածքով, երբեմն նրանք նիզակով հալածում են կենդանիների մեջ ընկած վտանգավոր գիշատչին, երբեմն իրենց հմայական կեցվածքով հովանավորում են անասունների բեղմնավորման գործողությունը: Ըստ այդմ՝ կենդանիների բեղմնավորումը ներկայացվում է նատուրալիստական մեծ արտահայտչությամբ` այծերի մեծ խմբերի, եղջերուների, շների, ցուլերի ու մարդկանց պատկերների բարդ հորինվածքներում, հաճախ բազմաթիվ ու պատկերագրական նշանների ուղեկցությամբ, որոնք կարծես շեշտում են հանգամանքների կարևորությունը: Այլ դեպքերում արգասավորման հմայական գործողությունը կատարվում է պարզապես տղամարդկային և կանացի էակների` պտղաբերության աստվածների հովանավորության տակ, նույն այն էակների, որոնք հաճախ պատկերվում են երկիրը սերմնավորելու այլաբանական գործողության մեջ:

Բնորոշ է, որ նման արևային ու կայծակնային մարդակերպ աստվածները հաճախ հանդես են գալիս կենդանիների էգ ու արու զույգերի հետ: Մի քանի դեպքերում էլ երկսեռ կենդանիների խմբերի հետ հանդիպում են տղամարդու և կանացի խոշոր ֆիգուրներ, որոնք իրենց կենտրոնական դիրքով, յուրահատուկ շարժումներով և առանձնապես կանացի չափազանց կրծքերով ներշնչում են պտղաբերմոն գաղափարը:

Անասնապահության հովանավորման ֆունկցիայով էլ «Գեղամա լեռների երկնային աստվածները» նման էին Սասնա ծռերի իրենց հետնորդներին, որոնց մի մասը քաջ որսկաններ ու խաշնարածներ էին, գիշատիչներին ու դևերին հալածողներ: Գառնարած մանուկ Դավթի բազում դրվագներն իրենց մանրամասներով շատ ավելի նման են նախնադարյան անասնապահությանը, ինչն էլ վկայում է, որ էպոսը ակունքները շատ ավելի հին են քան այն այսօր ներկայացվում է»:

«Ազատ Ձայն» լրատվականի նյութերն օգտագործելիս պարտադի՛ր նշեք սկզբնաղբյուրը նյութի հիպերակտիվ հղումը:

Այս թեմայով

Ֆեյսբուք

Հայագիտություն

«ՖրիՎոյսՆյուզ»ՍՊԸ

Էլ. փոստ՝ info@armfvn.com

Գովազդի համար զանգահարել՝ (+374)93789764

© All rights reserved

Գտեք Մեզ`