Նոր կադրեր Ապրիլյան պատերազմ․ ապրիլի 2, Սեյսուլան, ազատագրված հերոսական 116 մարտական դիրքը օդից

Նոր կադրեր Ապրիլյան պատերազմ․ ապրիլի 2, Սեյսուլան, ազատագրված հերոսական 116 մարտական դիրքը օդից

Մեհենական մատենագրության լեզուն հայերենն էր

03/07/2016 00:32

Մեհենական մատենագրության լեզուն հայերենն էր

«Ազատ Ձայն»-ն իր ընթերցողին է ներկայացնում պատմաբան Աշոտ Աբրահամյանի նախամաշտոցյան հայ գրչությանը նվիրված աշխատությունից մի հատված, որում հեղինակն ապացուցում է նախամաշտոցյան գրի առկայությունը՝ բերելով ժամանակի պատմագիրների վկայությունները: Ստորև ներկայացնում ենք հատվածը.

«Հեթանոսական Հայաստանի գրի ու մատենագրության հարցը մեծապես կապված է մեհենական գրավոր մշակույթի հետ: Այլ ժողովուրդների պատմությունից գիտենք, որ մեհյանները կրոնական կենտրոններ լինելուց բացի եղել են նաև մշակույթի օջախներ, հիմք չունենք մտածելու, որ այդպիսին չեն եղել նաև Հայաստանի մեհյանները: Անկարելի է, որ քրմական դասն իր ծիսակատարությունների ու մեհենական արարողությունների համար չունենար հատուկ մատյաններ, տոների ժամանակները տեղորոշելու համար տոմարական օրացույց-ուղեցույցներ, դատավարությունը վարելու համար օրենսգրքեր. պետք է նկատի ունենալ, որ քրմական դասի ձեռքում էր դատական իրավունքը:

Մեհենական մատենագության մասին ուշագրավ մի տեղեկություն է հաղորդում Մովսես Խորենացին իր «Պատմութիւն Հայոց» աշխատության մեջ: Խոսելով Արտաշես թագավորի գործունեության մասին՝ իրեն հատուկ բարեխղճությամբ  նա մատնացույց է անում իր օգտագործած սկզբնաղբյուրները, որոնց մեջ նաև Օղյուպ կամ Օղյումպ քուրմի աշխատությունը: Այդ մասին նա գրել է. «Այս բանը մեզ հաստատապես պատմում  է Անիի Ուղյումպ քուրմը, որ գրել է մեհենական պատմություններ և ուրիշ շատ գործեր, որ նրանք պատմելու ենք, որին վկայում են նաև պարսից մատյանները և հայոց վիպասանների երգերը»:

Օղյումպ քուրմի անձնավորության և նրա գրած մեհենական պատմությունների հարցի ուսումնասիությամբ զբաղվող Գ. Սարգսյանը, մանրամասն վերլուծության ենթարկելով Խորենացու մոտ Արտաշեսի թագավորական շրջանին վերաբերող բոլոր տեղեկությունները, և խառնված նյութերի միջից առանձնացնելով նրանք, որոնք պատմահայրը վերցրել է Օղյումպ քուրմից, ապա այդ տեղեկությունների հավաստիությունը ստուգելու նպատակով համեմատության մեջ դնելով Արտաշեսի մասին հույն աշխարհագիր Ստրաբոնի հաղորդած տեղեկությունների հետ, պարզել է, որ Խորենացու Օղյումպ քուրմից վերցված տեղեկությունները հավաստի են և համապատասխանում են Ստրաբոնի հաղորդած տեղեկություններին: Նա հնարավոր է համարել անգամ այն, որ Ստրաբոնը և Օղյումպ քուրմը օգտված լինեն նույն աղբյուրից: «Անկախ այդ աղբյուրագիտական կապերի և առնչությունների հավաստիությունից կամ անհավաստիությունից,-եզրակացրել է նա,- փաստական նյութերով գծագրվում է նախամեսրոպյան արգասիքներից մեկը՝ «մեհենական պատմությունների» մի նմուշ, Օղյումպ քուրմի՝ Արտաշես Ա-ին նվիրված մի պատմական երկ, որ գրվել էր հավաստի աղբյուրների հիման վրա, և այնուհետ աղբյուր ծառայեց Մովսես Խորենացուն»:

Այսպիսով, հայկական մեհյաններում ստեղծվել է մատենագրություն, եղել են արխիվներ, նույնիսկ գործել են պատմագրող քրմեր: Այսուհանդերձ Խորենացու վերը բերված տեղեկություններից չի երևում, թե Անիի մեհյանի Օղյումպ քուրմը ինչ լեզվով և ինչ գրով է գրել: Այս անորոշությունը հնարավոր է պարզել Խորենացու մեկ սյլ տեղեկությամբ՝ կապված վաղ քրիստոնեական քարոզիչ Բարդածանի գործունեության հետ: Ըստ Խորենացու՝ Բարդածանը վերջին Անտոնինոսի ժամանակ (Անտոնինոս Կամոդոսի՝ 181-194թթ.) գալիս է Հայաստան քրիստոնեություն տարածելու, սակայն հաջողություն չի ունենում: Օգտագործելով առիթը՝ նա մտնում է Դարանաղյաց գավառի Անիի մեհենական արխիվը, պատմական մի աշխատություն է թարգմանում ասորերեն, իսկ հետագայում նրա մշակած ու թարգմանած ասորերենը թարգմանվում է հունարեն, որը ևս աղբյուր է ծառայել Խորենացուն: Այդ մասին պատմահայրը գրում է. «Մեզ այս բաները պատմում է Բարդածանը, որ Եդեսիայից էր: Որովհետև նա վերջին Անտոնինոսի ժամանակ պատմագիր հանդիսացավ… նա մեր կողմերը եկավ՝ հուսալով, թե կկարողանա որևէ հետևող գտնել վայրենի հեթանոսների մեջ: Բայց երբ ընդունելություն չգտավ, մտավ Անի ամրոցը, կարդաց մեհենական պատմությունը, որի մեջ նաև թագավորների գործերը, նա իր կողմից ավելացրեց իր ժամանակի անցքերը, բոլորը թարգմանեց ասորերենի և ապա նրանից՝ հունարենի»:

Բարդածան կամ Բար-դայծանը վաղ քրիստոնեական աչքի ընկնող ասորի եկեղեցական գործիչներից է, Եդեսիայի Աբգար Մանու թագավորի ազգականը և նրան քրիստոնյա դարձնողը: Նա Եդեսիայում դպրոց է հիմնել և զգալի գործ կատարել ասորական մատենագրության ստեղծման ուղղությամբ, սակայն մեղադրվել է աղանդավորության մեջ: Համարվում է ասորական ինքնուրույն գրականության հիմնադիրը:

Գ. Սարգսյանը, հիմնվելով պատմահոր տեղեկությունների վրա, հնարավոր է համարում, որ մեհենական մատենագրության լեզուն եղած լինի հայերեն: «Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Բարդածանի կապակցությամբ «մեհենական պատմությունների» լեզվի մասին արված Խորենացու ցուցումը,- գրում է նա: -Այս հարցը, անշուշտ, նախամաշտոցյան շրջանի մշակույթի կարևորագույն խնդիրների թվին է պատկանում և առանձին ուսումնասիրություններ է պահանջում: Նշենք միայն, որ Խորենացու ցուցմամբ որպես «մեհենական պատմությունների» սկզբնագրի լեզու բացառվում են հունարենն ու ասորերենը, և հաստատվում է, ըստ երևույթին՝ հայերենը: Նման անսովոր դրույթում իրականում աներևակայելի բան չկա, եթե հայերենի օգտագործման ոլորտը համարենք միմիայն մեհյաններով և քրմության միջավայրով»:

II դարի ականավոր ժամանակագիր Հիպպոլիտոսն իր «ժամանակագրության» մեջ թվարկել է այն ժողովուրդների անունները, որոնք ունեին դպրություն, և ահա նրանց մեջ հիշատակված են նաև հայերը: «Սրանցից (այսինքն՝ իր թվարկած ժողովուրդներից) նրանք, որոնք ունեին դպրություն հետևյալներն են՝ եբրայեցիները, լատինացիները, որով հռոմեացիներն են վարում, սպանացիները, հույները, մարերը և հայերը»,- գրում է Հիպպոլիտոսը:

Ի դեպ, Անանիա Շիրակացին էլ՝ օգտվելով Հիպպոլիտոսից, իր աշխատության մեջ նշել է հենց այս հատվածը:

Նախամաշտոցյան հայկական գրի գոյության համար կարևոր փաստ է մ.թ.ա. III-II դդ. հույն պատմագիր Փիլիստրատոսի «Ապոլոն Տիանացու» կենսագրության մեջ հաղորդվող հետևյալ տեղեկությունը. «Պատմում են նույնպես, որ մի անգամ Պամփյուլիայում բռնվել է մի հովազ, որի ոսկյա մանյակի վրա գրված էր հայերեն տառերով հետևյալը. Արշակ թագավոր՝ Նյուսյա աստծուն, այսինքն՝ Նյուսիա աստծուն նվեր Արշակ թագավորից: Այս Արշակն այն ժամանակ հայոց թագավոր էր, և յուր բռնած հովազը, այդ կենդանու մեծության պատճառով նվիրել է Դիոնիսոսին… Այս կենդանին բոլորվին ընտանի եղավ և թույլ էր տալիս ձեռքով շոշափել և փաղաքշել, սակայն երբ գարունն եկավ, երբ հովազները նույնպես հաղթահարվում են սիրուց, արուի պահանջն զգալով՝ փախավ դեպի լեռները, և յուր հետ տարավ նաև յուր զարդը, ապա գրավվելով համեմունքի բուրմունքից ՝ բռնվեցավ ստորոտին Տավրոսի վրա»:

Ագաթանգեղոսն իր «Հայոց Պատմության» մեջ հայոց աստվածների պանթեոնում հիշատակում է նաև Տիր աստծուն, որին համարում է արվեստի, գիտության. ուսման և ճարտարապետության աստված: Տիրի մեհյանը եղել է Վաղարշապատից Արտաշատ տանող ճանապարհի վրա, և կործանվել է Տրդատի և Գրիգոր Լուսավորչի կողմից: «Ապա ինքն իսկ Տրդատ թագավորը, ամբողջ զորքով հանդերձ, Վաղարշապատ քաղաքից շարժվեց գնաց Արտաշատ քաղաքը՝ ավերելու այնտեղ Անահիտ դիցուհու Բագինը, և այն, որ Երազմույն կոչված տեղում էր գտնվում: Նախ ճանապարհին հանդիպեցին քրմական գիտության դպիր, Որմզդի գործի դիվան կոչված, երազացույց, երազահան պաշտամունքի Տիր աստծու ճարտարապետության ուսման մեհյանը և ամենից առաջ սկսեցին այն քանդել, այրել, ավերել»:

 «Ազատ Ձայն» լրատվականի նյութերն օգտագործելիս պարտադի՛ր նշեք սկզբնաղբյուրը նյութի հիպերակտիվ հղումով:

 

SHOWED 12845

Related

facebook

Armenology

«ՖրիՎոյսՆյուզ»ՍՊԸ

Էլ. փոստ՝ info@armfvn.com

Գովազդի համար զանգահարել՝ (+374)93789764

© All rights reserved

Find Us`